Tung đồng xu trong bóng đá: luật, quyền chọn sân và giao bóng
Trong bóng đá, trọng tài tung đồng xu với hai đội trưởng trước trận; theo Luật 8 của IFAB, đội thắng chọn đá giao bóng hoặc chọn khung thành tấn công hiệp một, đội kia nhận quyền còn lại. Bài giải thích quy trình, tung xu trước luân lưu, nên chọn sân hay giao bóng và lịch sử.
Tóm tắt nhanh
- Trọng tài tung đồng xu với hai đội trưởng trước giờ bóng lăn (Luật 8, IFAB).
- Đội thắng lượt tung chọn một trong hai: đá giao bóng hiệp một, hoặc chọn khung thành tấn công hiệp một. Đội kia nhận quyền còn lại.
- Hiệp hai đổi sân; đội không giao bóng hiệp một sẽ giao bóng hiệp hai.
- Đá luân lưu: tung xu chọn khung thành, tung lần nữa để đội thắng chọn sút trước hoặc sau (Luật 10).
- Trước năm 1970 một số trận hoà từng được phân định bằng tung đồng xu; nay đã thay bằng luân lưu.
Luật 8: đội thắng lượt tung được chọn gì?
Theo Luật 8 trong Luật bóng đá của IFAB, trọng tài tung đồng xu trước khi bắt đầu trận. Đội thắng lượt tung chọn khung thành sẽ tấn công ở hiệp một, hoặc chọn đá giao bóng. Đội thua nhận phần còn lại.
Trước mùa 2019–20, đội thắng chỉ được chọn sân và đội kia mặc nhiên giao bóng. Điều chỉnh này cho phép đội thắng lượt tung giành quyền cầm bóng ngay từ đầu nếu muốn.
Sang hiệp hai, hai đội đổi sân. Đội không giao bóng ở hiệp một sẽ giao bóng hiệp hai. Trong hiệp phụ, thủ tục tung đồng xu lặp lại.
Quy trình tung xu đầu trận
- Hai đội trưởng và trọng tài gặp nhau ở vòng tròn trung tâm sau khi khởi động, thường 2–3 phút trước giờ bóng lăn.
- Trọng tài giới thiệu ngắn, bắt tay, trao đổi cờ lưu niệm nếu có.
- Một đội trưởng chọn mặt khi đồng xu còn trên không; thông lệ nhiều giải là đội khách chọn, nhưng luật không bắt buộc.
- Trọng tài đọc kết quả, hỏi đội thắng chọn sân hay giao bóng, rồi báo cho trọng tài thứ tư và ghi vào biên bản.
- Hai đội về phần sân của mình; đội giao bóng đứng quanh chấm giữa sân.
Ở sân phong trào không có trọng tài, hai đội trưởng có thể dùng chế độ hai người trên trang này: mỗi người một mặt, kết quả hiện tên người thắng, có lịch sử để cả hai cùng xem.
Tung xu trước loạt luân lưu
Luật 10 quy định hai lượt tung trước loạt sút luân lưu:
- Lượt 1: chọn khung thành thực hiện loạt sút. Trọng tài có thể bỏ qua lượt này nếu mặt sân, an toàn hay ánh sáng buộc phải dùng một khung thành cụ thể.
- Lượt 2: đội thắng chọn sút trước hay sút sau.
Đa số đội chọn sút trước để tạo áp lực tâm lý. Thử nghiệm thứ tự ABBA (2017–2018) nhằm cân bằng lợi thế này đã dừng, và thứ tự luân phiên ABAB vẫn là chuẩn hiện hành.
Nên chọn sân hay giao bóng?
| Lựa chọn | Có lợi khi | Bất lợi |
|---|---|---|
| Chọn khung thành | Gió mạnh, nắng chói, mặt sân xấu một bên; muốn tấn công về phía khán đài nhà ở hiệp hai | Mất quyền giao bóng hiệp một; hiệp hai phải đổi sân nên chỉ hưởng lợi một hiệp |
| Đá giao bóng | Muốn kiểm soát bóng ngay, áp đặt nhịp độ, đội có bài phối hợp từ giao bóng | Đối phương chọn sân; giao bóng hiệp hai thuộc về đội kia |
Thống kê các giải lớn cho thấy đội giao bóng hiệp một không có lợi thế điểm số đáng kể. Lựa chọn sân chỉ đáng giá khi điều kiện thời tiết hoặc sân bãi lệch rõ rệt.
Khi đồng xu quyết định cả trận đấu
Bán kết EURO 1968 giữa Ý và Liên Xô kết thúc 0–0 sau hiệp phụ. Không có luân lưu, kết quả được phân định bằng tung đồng xu; Ý thắng và sau đó vô địch giải.
Năm 1970, IFAB đưa loạt sút luân lưu vào luật để thay thế tung đồng xu và đá lại. Từ đó, đồng xu chỉ còn vai trò chọn sân, giao bóng và thứ tự sút.
Các môn khác dùng đồng xu thế nào?
| Môn | Đội thắng lượt tung được gì |
|---|---|
| Cricket | Chọn đánh hoặc ném trước; “the toss” có ảnh hưởng lớn tới chiến thuật |
| Bóng bầu dục Mỹ (NFL) | Chọn nhận bóng, phát bóng, hoặc chọn phần sân; tung lại đầu hiệp phụ |
| Rugby | Chọn phát bóng hoặc chọn phần sân |
| Quần vợt | Thường xoay vợt thay đồng xu; người thắng chọn giao, đỡ hoặc phần sân |
| Bóng chuyền, cầu lông | Chọn giao bóng hoặc phần sân trước ván đầu |
Câu hỏi thường gặp
Ai được gọi mặt đồng xu?
Luật không quy định. Thông lệ phổ biến là đội khách gọi mặt, hoặc trọng tài chỉ định một đội trưởng.
Thắng lượt tung có được chọn cả sân lẫn giao bóng không?
Không. Chỉ một trong hai; quyền còn lại thuộc đội kia.
Đồng xu có quyết định trận hoà ở giải hiện nay không?
Không. Từ 1970 trận hoà cần phân định dùng hiệp phụ và luân lưu. Một số giải trẻ hoặc phong trào có thể quy định riêng.
Tung đồng xu có bắt buộc bằng đồng xu thật không?
Luật chỉ nói “tung đồng xu”. Trọng tài chuyên nghiệp dùng đồng xu riêng; sân phong trào có thể dùng công cụ online nếu hai đội đồng ý.
Nguồn tham khảo
- IFAB, Laws of the Game 2025/26: Law 8 (The Start and Restart of Play), Law 10 (Determining the Outcome of a Match).
- UEFA, lịch sử EURO 1968: bán kết Ý – Liên Xô.